Zdjęcie czarno-białe. Tłum zgromadzony wokół drewnianego krzyża na placu budowy. Za tłumem duży wykop w ziemi. W tle budynek Teatru Ludowego.

"My chcemy Boga"

60. rocznica walki o krzyż w Nowej Hucie

„My chcemy Boga!” śpiewali mieszkańcy Nowej Huty zebrani pod krzyżem w środowy poranek 27 kwietnia 1960 roku na rogu ulic Majakowskiego i Marksa. Słowa tej pieśni wydają się wiernie oddawać postawę ówczesnych mieszkańców dzielnicy, którzy nie zgadzając się z odmową budowy kościoła parafialnego ukazali się jako aktywna i sprawcza siła w tworzeniu otaczającej ich rzeczywistości.

Krzyż nowohucki jest nie tylko symbolem religijnym. Ten sam krzyż symbolizuje również walkę o wolność i godność człowieka w systemie władzy komunistycznej w Polsce.

W walce o krzyż lokalna społeczność po raz pierwszy zaznaczyła swoją podmiotowość w przedmiotowym traktowaniu obywateli przez państwo. Bezpośrednimi skutkami owej niezgody jest nie tylko budowa pierwszego kościoła w Nowej Hucie – kościoła Matki Bożej Królowej Polski „Arka Pana”, ale również budowa kościoła Najświętszego Serca Pana Jezusa oraz Pomnika Krzyża Nowohuckiego.

Krzyż Nowohucki stał się i z pewnością dalej jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych emblematów dzielnicy, wpisanym w jej historię i skupiającym wokół siebie ludzi oddanych nie tylko wyznawanej wierze, ale również uniwersalnym wartościom: godności człowieka i przestrzeganiu praw ludzkich, w tym poszanowania wolności sumienia i wyznania.

Zdjęcie czarno-białe. Makieta Placu Centralnego w Nowej Hucie Zdjęcie czarno-białe. Makieta Placu Centralnego w Nowej Hucie
Makieta zabudowy Placu Centralnego, autor: Wojciech Łoziński, „Miastoprojekt”, wł. Muzeum Krakowa.

1949

Zespół architektów i urbanistów pod kierownictwem Tadeusza Ptaszyckiego od 1951 roku opracowywał projekt ogólny układu przestrzennego Nowej Huty oraz poszczególne, mniejsze projekty pojedynczych osiedli, a także budynków użyteczności publicznej.

W planach architektonicznych pominięto jednak projekt kościoła. Zarówno dotychczasowi, jak i przyjezdni mieszkańcy Nowej Huty korzystali z istniejącej przed 1949 rokiem sieci kościołów parafialnych, często o średniowiecznej proweniencji.

Brak kościoła w układzie urbanistycznym nowego miasta miał również swoje uzasadnienie w ideologii nowej władzy, która chciała stworzyć nowy typ człowieka – zlaicyzowanego człowieka pracy.

Grafika. Konturowa mapa terenu miasta Nowej Huty z zaznaczonym podziałem na dzielnice. Na mapie zaznaczone 7 punktów.

Sieć kościołów parafialnych na terenie Nowej Huty wybudowanych przed 1949 rokiem.

1952-1956

15 czerwca 1952 roku abp Eugeniusz Baziak erygował parafię w Bieńczycach. Celom kultu religijnego służyła wówczas kaplica dawnego domu sióstr szarytek, które mieszkały i pracowały w Bieńczycach jeszcze przed pierwszą wojną światową. Mała kaplica mogła pomieścić jednorazowo około trzystu osób, a nowych mieszkańców rozrastającej się w szybkim tempie Nowej Huty przybywało z każdym rokiem.

Już w 1952 roku na terenie Nowej Huty mieszkało niemal 57 tysięcy osób. Wraz z wrastającą liczbą parafian pojawiała się konieczność zwiększenia ilości mszy niedzielnych. Pomimo pomocy księży spoza parafii oraz zbudowania prowizorycznego drewnianego zadaszenia większość wiernych uczestniczyła w praktykach religijnych przed kaplicą, niezależnie od pogody.

Przecież na terenie parafii raciborowickiej znajdowała się miejscowość Bieńczyce. Ja jeszcze dobrze pamiętam tę miejscowość Bieńczyce jako jedną z miejscowości należących do tutejszej parafii, gdzie proboszcz lub jego współpracownik dojeżdżał w niedzielę ze mszą św. do tamtejszej małej kaplicy […], przy której pracowały siostry zakonne.

Fragment wypowiedzi biskupa Karola Wojtyły z dnia 4.11.1973 roku z okazji 500-lecia konsekracji kościoła w Raciborowicach. Kalendarium życia Karola Wojtyły, oprac. A. Boniecki, Wydawnictwo ZNAK, Kraków 2000, s. 434.

1956-1960

Na fali odwilży 1956 roku władza odpowiedziała pozytywnie na prośbę mieszkańców Nowej Huty o budowę kościoła. 6 listopada 1956 roku Urząd Spraw Wyznań wystosował pismo z informacją, że nie ma żadnych przeciwskazań w sprawie budowy kościoła w Nowej Hucie.

23 stycznia 1957 roku Biuro Projektowe „Miastoprojekt” przygotowało wstępną lokalizację nowej świątyni na pustej działce przy Teatrze Kameralnym na osiedlu C-1, przy skrzyżowaniu ulic Majakowskiego i Marksa. Szczegóły lokalizacji i projekt kościoła miały zostać wyłonione na postawie konkursu architektonicznego. Zawiązany przez parafian Komitet Budowy Kościoła otrzymał 2 marca 1957 pismo z informacją o przekazaniu terenu pod budowę świątyni.

17 marca 1957 roku odbyło się uroczyste poświęcenie placu budowy. Duży, drewniany krzyż parafianie przenieśli w procesji z kaplicy w Bieńczycach na teren budowy, gdzie w obecności arcybiskupa Eugeniusza Baziaka poświęcono go i osadzono w ziemi.

31 sierpnia 1957 Stowarzyszenie Architektów Polskich ogłosiło wyniki ogólnopolskiego konkursu architektonicznego, który wygrał Zbigniew Solawa z projektem „Golgota”.

1960

Na początku 1960 roku władza wycofała się ze swoich obietnic. Pod pretekstem nieuzyskania przez parafię tytułu własności działki Prezydium Rady Narodowej Miasta Krakowa zdecydowało o budowie na tym miejscu szkoły. 19 kwietnia 1960 roku do parafii wpłynęło pismo od Dyrekcji Budowy Osiedli Robotniczych z nakazem usunięcia krzyża z placu budowy do 26 kwietnia 1960 roku. W niedzielę 24 kwietnia 1960 roku, podczas nabożeństwa, administrator parafii, ksiądz Mieczysław Satora, informował parafian o swojej odmowie względem żądań usunięcia krzyża. W obliczu niezastosowania się proboszcza do nakazu, władze zaplanowały wykopanie krzyża 27 kwietnia na godzinę 9.00.

O godzinie 8.30 robotnicy przystąpili do wykopywania krzyża, co zauważyły mieszkanki okolicznych bloków. Kobiety stanęły w obronie krzyża; na początku były to słowne utarczki, natomiast gdy zaczął się on przechylać, doszło również do rękoczynów. Przechylony krzyż został ponownie osadzony w ziemi, stając się centrum wydarzeń. W godzinach porannych tłum zgromadzony wokół krzyża liczył trzysta osób, około godziny 11.00 liczba ta wzrosła do tysiąca. Po godzinie 14.00 do zgromadzenia dołączyli pracownicy huty, kończący wówczas pierwszą zmianę – liczbę osób zebranych na samym placu budowy szacowano na około dwóch tysięcy. Ludzie palili świeczki przy krzyżu, modlili się, śpiewali pieśni religijne.

Wydarzenia rozwijały się dynamicznie. Funkcjonariusze cywilni Milicji Obywatelskiej i Służby Bezpieczeństwa wyłapywali z tłumu pojedyncze osoby. Do kolejnych starć doszło około godziny 16.00 przy Dzielnicowej Radzie Narodowej oraz o godzinie 19.00 przy placu Centralnym. Eskalacja konfliktu miała miejsce w godzinach wieczornych: milicja użyła pałek do rozproszenia demonstrantów, sprowadzono również Zbrojne Oddziały Milicji Obywatelskiej z armatkami wodnymi.

Wywiad z Janiną Drąg, 2009 rok, Muzeum Krakowa

1964-1977

W kwietniu 1964 roku administratorem bieńczyckiej parafii (później jej proboszczem) został ksiądz Józef Gorzelany, który rozpoczął ponowne starania o budowę kościoła w ramach rozbudowy istniejącej kaplicy. Pierwsze, wstępne zgody na budowę kościoła uzyskano w 1965 roku, natomiast oficjalnie budowę rozpoczęto 15 października 1967 roku. W budowie kościoła czynnie uczestniczyli mieszkańcy Nowej Huty oraz pracownicy Huty im. Lenina, którzy podejmowali się pracy na budowie po skończonej zmianie w kombinacie metalurgicznym. Ofiary pieniężne na budowę kościoła spływały z całej Polski oraz od Polonii ze Stanów Zjednoczonych.

18 maja 1969 roku arcybiskup Karol Wojtyła wmurował kamień węgielny pod budowę kościoła – dar papieża Pawła VI. Osiem lat później, 15 maja 1977 roku, w samo południe miała miejsce uroczysta konsekracja kościoła. Parafia w Bieńczycach stała się wówczas największym ośrodkiem duszpasterskim w Krakowie (w 1972 roku liczbę wiernych szacowano na 70 tys.).

Kościół w Bieńczycach stał się również wzorem dla innych parafii, które starały się o budowę własnego kościoła: Mistrzejowic, Wzgórz Krzesławickich, Azorów i Krowodrzy. Co roku od 24 grudnia 1959 roku aż 24 grudnia 1969 roku kardynał Wojtyła odprawiał pasterkę dla parafian pod gołym niebem. Pasterki kardynała Wojtyły na placach budowy nowych kościołów stały się tradycją. W kolejnych latach organizowane je w m.in. w Mistrzejowicach i w Krowodrzy.

Chyba nie ma drugiej parafii w archidiecezji […], w której bym tak często bywał jako wasz biskup, jak właśnie ta parafia nowohucka w Bieńczycach.

Słowa Karola Wojtyły z dnia 20.05.1973 roku z okazji święceń kapłańskich jednego z parafian. Kalendarium życia Karola Wojtyły, oprac. A. Boniecki, Wydawnictwo ZNAK, Kraków 2000, s. 434.

Praktycznie pracował, kto chciał. Dziennie przychodziło na budowę 100 i ponad 100 osób. Trzeba było mieć przygotowaną dla nich pracę, w miarę możliwości narzędzia, tak aby każdy czuł, że robi coś sensownego.

Wspomnienia Jana Norka – inżyniera, kierownika budowy. J. Gorzelany, Gdy nadszedł czas budowy arki. Dzieje budowy kościoła w Nowej Hucie, Édit du Dialogue, Paryż 1988, s. 130.

Nasza dzisiejsza tu obecność, i to nie tylko dzisiejsza, stała i wytrwała, posiada jeszcze inną wymowę. Jest wymowna w stosunku do naszych czasów. Moi drodzy Bracia i Siostry, jak długo jestem biskupem, rokrocznie odprawiam pasterkę pod gołym niebem! Tylko, że zmieniają się miejsca. Zaczęło się w Nowej Hucie-Bieńczycach, potem przyszły Mistrzejowice, potem przyszły Wzgórza Krzesławickie, potem przyszły Azory, a teraz przychodzi Krowodrza.

Kazanie biskupa Karola Wojtyły podczas pasterski na osiedlu Krowodrza 24 grudnia 1974 roku.Kalendarium życia Karola Wojtyły, oprac. A. Boniecki, Wydawnictwo ZNAK, Kraków 2000, s. 506.

W centrum wydarzeń od samego początku stał krzyż – symbol religijny, wokół którego zawiązała się wspólnota mieszkańców Nowej Huty. Zmaterializowany symbol stał się również cenną pamiątką jednego z przełomowych wydarzeń w historii dzielnicy.

Pierwotny, drewniany krzyż przez przypadek zajął się ogniem od ułożonych pod nim świec i zniczy. 1 maja 1972 roku wymieniono go na nowy, metalowy, a części starego krzyża wkomponowano w podwieszony krzyż-kotwicę budowanej wówczas „Arki Pana”. Później metalowy krzyż wymieniono znów na drewniany. W 2007 roku w miejscu tym postawiono Pomnik Krzyża Nowohuckiego, projektu Stefana Dousy, do którego otoczenie projektował Krzysztof Ingarden. Pomnik został uroczyście odsłonięty i poświęcony 10 listopada 2007 roku przez kardynała Stanisława Dziwisza. Wcześniejszy, drewniany krzyż natomiast został przeniesiony kilkadziesiąt metrów dalej. Aktualnie stoi przy płocie parafii od strony ulicy Obrońców Krzyża.

O krzyżach nowohuckich tak mówił Jan Paweł II podczas homilii 9 czerwca 1979 roku w Mogile: „Dzieje Nowej Huty są także napisane poprzez krzyż — naprzód poprzez ten stary, mogilski, odziedziczony tutaj po stuleciach — a potem poprzez inny, nowy... który postawiono niedaleko stąd”.

Wywiad z Janem L. Franczykiem, 2009 rok, Muzeum Krakowa

O 21.00 wyłączyli światło. […] Poszliśmy do sąsiadki, która z lekką nutą ironii w głosie powiedziała: „Krzyż wam się pali, krzyż wam się pali. Wy idźcie gasić”. Krzyż nie był podpalony, jak mówią niektórzy, tylko zajął się od tysiąca świec, które mieszkańcy Nowej Huty zapalali wokół niego. Powiedziałam wówczas do męża: "Bolek, chodźmy tam z wiadrami"

Wspomnienia Janiny Drąg – jednej z pierwszych obrończyń krzyża, wł. MHK. Moja Nowa Huta 1949-2009. Wystawa jubileuszowa, Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, Kraków 2009, s. 90.

Wywiad z Janem L. Franczykiem, 2009 rok, Muzeum Krakowa

[…] To tyle, moi drodzy, o pierwszym krzyżu i o najstarszym kościele. A teraz ten nowy. Nowy krzyż, który stanął opodal prastarej relikwii Krzyża świętego w cysterskim opactwie, zwiastował narodziny nowego kościoła. […] Ów nowy krzyż pojawił się wówczas, gdy na teren dawnych podkrakowskich wsi, który stał się terenem Nowej Huty, przybyli nowi ludzie, którzy mieli tu rozpocząć nową pracę. Przedtem pracowano tutaj ciężko, pracowano na roli, a ziemia była urodzajna — więc pracowano ochotnie. Od kilkudziesięciu lat rozpoczął się przemysł: wielki przemysł, ciężki przemysł. I ludzie, którzy tu przyszli — z różnych stron — przyszli do pracy w przemyśle. Hutnicy. To oni właśnie przynieśli z sobą ten nowy krzyż. To oni go postawili — na znak, że będą budować nowy kościół na terenie dawnej miejscowości Bieńczyce.

Fragment homilii Jana Pawła II wygłoszonej przed opactwem oo. cystersów w Mogile 9 czerwca 1979 roku.

Mawia się, że historia lubi zataczać koło. Starania o budowę kościoła z 1952 roku ziściły się dopiero w 2001 roku. W 1986 roku kardynał Franciszek Macharski erygował parafię Najświętszego Serca Pana Jezusa. W 2001 roku na części obiecanej przez rząd komunistyczny działce budowlanej na rogu dawnych ulic Marksa i Majakowskiego, aktualnie ulic Ludźmierskiej i Obrońców Krzyża, stanął kościół pod tym samym wezwaniem. Autorzy projektu kościoła, Krzysztof Ingarden i Przemysław Gawor, projektując kościelną wieżę nawiązali do projektu Zbigniewa Solawy z 1957 roku. Architekci nad prezbiterium umieścili krzyż z ołtarza polowego na krakowskich Błoniach, na którym Jan Paweł II 18 sierpnia 2002 roku koncelebrował mszę podczas swojej ósmej i zarazem ostatniej pielgrzymki do Polski.

Wywiad z Jerzym Ridanem, 2009 rok, Muzeum Krakowa

Realizacja wystawy

Współorganizacja

Współpraca

Patroni medialni